(BNS) Hiện nay, khi cả nước đang đối mặt với khủng hoảng kinh tế thì người dân khu vực đồng bằng sông Cửu Long càng bức xúc khi hàng loạt khu chợ xây tốn tiền tỷ rồi bỏ hoang. Có nơi để cho bò tránh nắng, nhốt gà hoặc dùng làm trại mộc, vựa lúa...
XÂY CHỢ ĐỂ LÀM... CHUỒNG BÒ!
Trưa. Trời nắng như đổ lửa. Chợ Sóc Cầu, xã Hùng Hòa, huyện Tiểu Cần, Trà Vinh vắng như chùa.. bà Đanh. Thấp thoáng vài người dẫn đàn bò vô cột để tránh nắng. Thấy tôi loay hoay chụp ảnh, một lão nông gần khu chợ nói với giọng đầy chua chát: “Tiền tỷ của dân thấy mà xót! Chú coi, mấy năm nay chợ Sóc Cầu chỉ để phục vụ cho... bò”. Hơn ba năm trước, tỉnh Trà Vinh phê duyệt dự án xây dựng trung tâm cụm xã. Theo như dự án này, hàng loạt công trình phục vụ dân sinh như: chợ, trường học, trạm y tế, đường giao thông tại ấp Sóc Cầu với tổng số vốn đầu tư bảy tỷ đồng. Nhiều khu đất của người dân bị giải tỏa để xây dựng các công trình này. Tháng 10-2004, chợ Sóc Cầu được hoàn thành với kinh phí hơn một tỷ đồng, nhưng từ ngày khánh thành đến nay chợ vẫn chưa một lần nhóm họp. Sau bao năm phơi sương, chợ Sóc Cầu xuống cấp trầm trọng. Người dân tận dụng cơ hội dẫn trâu, bò vào chợ trú nắng.
Dạo quanh một số nơi khác thuộc tỉnh Trà Vinh, chúng tôi đều bắt gặp những khu chợ bỏ hoang. Chợ trung tâm xã Phong Phú, huyện Cầu Kè được địa phương quy hoạch là chợ trung tâm của ba xã lân cận, được xây dựng bằng nguồn vốn 135 của Chính phủ với kinh phí ba tỷ đồng trên diện tích 6.500 mét vuông. Tuy nhiên, khi hoàn thành không một người nào tìm đến để buôn bán. Chợ Tân Hiệp, huyện Trà Cú cũng bỏ hoang nhiều năm. Tuy nhiên để tận dụng hết nguồn vốn của Chính phủ, chính quyền địa phương tiếp tục đầu tư thêm 900 triệu đồng để nâng cấp chợ và hệ thống thoát nước.
Ở tỉnh Sóc Trăng có chợ Nhâm Lăng nằm trên địa bàn phường 5, TP. Sóc Trăng được đầu tư trên 500 triệu đồng nhưng nhà lồng bỏ trống, tiểu thương che lều bán ở bãi cỏ bên ngoài. Đến huyện Mỹ Tú có chợ Thuận Hưng và chợ Mỹ Thuận được đầu tư xây dựng khoảng 500 triệu đồng/chợ nhiều năm qua vẫn vắng tanh. Cuối đường Lý Thường Kiệt, TP. Sóc Trăng có chợ phường 4 được xây dựng trên một tỷ đồng nhưng hiện nay nhiều kiốt vẫn cửa đóng then gài, nhiều nhà lồng bị bỏ trống. Tại tỉnh Vĩnh Long, nhiều chợ được xây không phải để... buôn bán. Điển hình như: chợ Phú Thành, xã Tân Phú, huyện Tam Bình được triển khai xây dựng từ năm 1999 trên diện tích 2.000 mét vuông với tổng kinh phí đầu tư trên 300 triệu đồng. Vậy mà hiện tại chợ Phú Thành lại vắng lặng như tờ, không người quản lý nên xuống cấp rất nhanh, gây bao nỗi bức xúc cho người dân địa phương... Chợ Tân Quới, huyện Bình Tân vừa được đầu tư gần một tỷ đồng để nâng cấp và xây mới, tạo tiền đề để phát triển thành chợ loại II cho thị trấn Tân Quới trong tương lai. Tuy nhiên, khi chợ mới được hoàn thành thì việc vận động các hộ tiểu thương vào chợ mua bán là điều không đơn giản bởi nhiều nguyên nhân khác nhau. Tỉnh Kiên Giang được xem là điển hình của việc xây chợ lãng phí. Dù được nhà nước đầu tư tiền tỷ nhưng chính quyền địa phương đua nhau xây chợ bỏ không. Tại phường Vĩnh Quang, TP. Rạch Giá cách chợ 30-4 khoảng 1 ki-lô-mét, mấy năm trước người dân có thói quen đến chợ 30-4 mua bán, nhưng chẳng hiểu sao địa phương lại xây tiếp chợ Cầu Suối thuộc phường Vĩnh Quang nên chợ xây xong rồi bỏ trống. Chiều mấy đứa trẻ tìm đến để đá bóng. Khu chợ Vĩnh Hiệp, xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, Kiên Giang nằm sâu trong hẻm. Còn chợ Mỹ Lâm, huyện Hòn Đất xây xong nhưng tiểu thương vẫn ngồi phía ngoài buôn bán. Hỏi ra mới biết giá mặt bằng, tiền thuế cao nên người buôn bán nhỏ không kham nổi.
Ngoài việc xây dựng cụm tuyến dân cư vượt lũ thì nhiều chợ cũng được xây dựng. Thế nhưng, chợ cụm tuyến dân cư lại không phát huy hiệu quả xây chợ để... nhìn! Tìm đến khu chợ cụm dân cư vượt lũ Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, Kiên Giang cũng giống như các khu chợ bỏ hoang khác. Chợ được xây dựng 800 triệu đồng nhưng xây xong không ai vào mua bán. Một số người dân “đón gió” quy hoạch cất nhà gần khu chợ để chuẩn bị mua bán nhưng ai dè đó chỉ là mong ước. Tại chợ cụm dân cư xã Thạnh Lộc, xã Mong Thọ B cũng trong tình trạng tương tự. Hàng tỷ đồng đầu tư xây dựng rồi không sử dụng, không người quản lý nay xuống cấp trầm trọng, chỉ cần một cơn mưa nước ngập lênh láng. Khu chợ thuộc cụm tuyến dân cư xã Bình Giang, huyện Hòn Đất, Kiên Giang được xây dựng 800 triệu đồng. Ngày khánh thành đông đảo lãnh đạo địa phương tham dự. Người dân cứ nghĩ chợ sẽ thay đổi diện mạo nông thôn. Thế nhưng sau ngày khánh thành, chợ chỉ để nhìn. Một hộ dân tiếc mặt bằng bỏ không bèn tận dụng làm trại mộc. Tại một số địa phương như Đồng Tháp, An Giang cũng không ít khu chợ bị bỏ hoang mà ngậm ngùi chua xót.
Chợ nông sản Thanh Bình, Đồng Tháp bị bỏ hoang
CHỢ ĐẦU MỐI NÔNG SẢN MIỀN TÂY... PHƠI SƯƠNG
Cách đây bảy năm, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 223/QĐ-TTg về việc tiêu thụ lúa gạo ở ĐBSCL, theo đó Tổng công ty lương thực miền Nam được giao phối hợp với UBND các tỉnh xây dựng thí điểm các chợ trung tâm nông sản (TTNS) Thanh Bình, Đồng Tháp; chợ TTNS Phú Cường, Tiền Giang; chợ TTNS Hậu Thạnh Đông, Long An. Và lần lượt các chợ được dựng lên, tổng vốn đầu tư ba chợ hơn 64 tỷ đồng. Theo kế hoạch ba chợ sẽ đưa vào hoạt động từ vụ lúa đông xuân 2004 - 2005, mỗi năm sẽ tiêu thụ khoảng 249.000 tấn lúa của nông dân. Thế nhưng hy vọng của nông dân đã lịm tắt từ khi chợ hoàn thành đến nay.
Việc đầu tư xây dựng chợ đầu mối nông sản ở ĐBSCL với mục tiêu gắn kết mô hình liên kết bốn nhà, tạo điều kiện để người dân tiếp cận với cách mua bán hiện đại. Chủ trương đúng đắn là thế, vậy tại sao chợ xây xong lại vắng người: chợ đặt không đúng nơi, không tổ chức được sàn giao dịch, tổ chức thực hiện còn nhiều bất cập... Thật lòng mà nói nông dân sở tại đang “lên ruột” vì tức: có chợ mà không có người mua, người bán.
Chợ Bưng Tróp A, Sóc Trăng xây xong để dân phơi lúa
Ông Nguyễn Văn Mẫm - Phó chủ nhiệm Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp Bình Hòa, xã Bình Thành, huyện Thanh Bình, Đồng Tháp - thở than: “Tổng sản lượng của HTX mỗi vụ cũng trên 4.000 tấn và nếu cộng thêm bốn HTX còn lại trong xã Bình Thành thì sản lượng phải gần 20.000 tấn, vậy mà cứ sau thu hoạch xã viên phải tự tìm mối lái để bán. Có chợ đầu mối lúa gạo nhưng mấy năm nay cũng như không vì nông dân có ai được giao dịch tại chợ lúa gạo này đâu”.
Chợ TTNS Thanh Bình (Đồng Tháp) được phê duyệt vào năm 2002 có tổng diện tích khoảng 7,7 héc-ta, xây dựng tại thị trấn Thanh Bình, huyện Thanh Bình. Các hạng mục thuộc giai đoạn 1 được đưa vào sử dụng năm 2005 gồm: kho lúa, nhà máy xay xát, nhà máy sấy, nhà lồng chợ, văn phòng và một số hạng mục hạ tầng kỹ thuật, một mảnh đất rộng làm sân phơi. Thế nhưng, bây giờ người dân mỗi khi đi ngang qua nơi này đều chắc lưỡi tiếc của “chợ bạc tỷ để ngó”.
Hiện tại, UBND tỉnh đã chỉ đạo Công ty lương thực Đồng Tháp thực hiện đầu tư tiếp giai đoạn 2 chợ TTNS Thanh Bình nhưng không được xây dựng thêm các kho dự trữ lúa gạo trên mặt bằng chợ mà phải thực hiện đầu tư theo hướng phục vụ sản xuất nông nghiệp của khu vực như: thí điểm phương thức mới trong thu mua lúa gạo; giới thiệu sản phẩm và dịch vụ; cung ứng nông cụ, giống, phân bón, vật tư nông nghiệp đảm bảo chất lượng; tư vấn sản xuất trong phạm vi vùng dự án, hỗ trợ vốn cho người dân đầu tư sản xuất.
Còn chợ TTNS Phú Cường, xã Phú Cường, huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang (giai đoạn một gần 3 héc-ta) thì có đỡ hơn đôi chút. Hiện tại đã có mười gian hàng kinh doanh giống lúa, phụ tùng xay xát gạo, thuốc bảo vệ thực vật. Công ty lương thực Tiền Giang, đơn vị quản lý chợ, cho biết: Hiện các chủ gian hàng kinh doanh trong chợ không phải đóng tiền thuê mặt bằng, do kinh doanh chưa hiệu quả, các hoạt động dịch vụ trong chợ còn thiếu đa dạng. Năm 2007, sản lượng giao dịch mua bán qua chợ chỉ khoảng 46.000 tấn gạo và 1.700 tấn lúa.
Tiếp cuộc hành trình đi xem chợ đầu mối đang theo vết xe không bánh của ba chợ lúa gạo trên đó là chợ đầu mối nông sản Thốt Nốt, Cần Thơ. Chợ đặt ngay vùng đất nông nghiệp trồng lúa, rộng 20 héc-ta nằm kề bên bờ sông Hậu. Ông Nguyễn Châu, một trong số hơn 180 gia đình đã giao đất cho thành phố xây chợ lúa gạo, nói: “Năm 2003, thu hồi đất của dân, Nhà nước đền bù chỉ có 67.000 đồng/mét vuông đất ruộng trong khi giá thị trường gần 200.000 đồng/mét vuông. Nhưng dân vẫn chấp nhận với hy vọng chợ lúa gạo xây xong sẽ có cơ hội làm ăn. Vậy mà sau khi san lấp mặt bằng xong từ năm 2004 đến nay đất bị bỏ hoang cho cỏ mọc”. Được biết, chợ đầu mối này được Chính phủ phê duyệt, tổng kinh phí đầu tư ban đầu 85 tỷ đồng, được xây theo mô hình của Thái Lan là: kinh doanh mua bán lúa gạo, phân bón, máy móc nông nghiệp và các dịch vụ có liên quan... Bên cạnh đó, chợ còn đóng vai trò điều tiết thị trường lúa gạo ở vùng nam sông Hậu. Giới kinh doanh lúa gạo rất ưng ý khi có chủ trương này vì chợ đầu mối lúa gạo đặt ở Thới Thuận là hợp lý, hội đủ điều kiện phát triển vì gần khu công nghiệp xay xát, lau bóng gạo nổi tiếng của huyện Thốt Nốt. Trên bến dưới thuyền, chợ đặt ngay vùng sản xuất lúa gạo lớn thứ nhì ở đồng bằng sông Cửu Long là Tứ giác Long Xuyên, có khả năng phát triển quy mô lớn hơn chợ chuyên doanh lúa gạo Bà Đắc của Tiền Giang. Thế nhưng không hiểu vì sao đến nay cái chợ lúa gạo này vẫn đóng băng?
Lãnh đạo Sở Công thương thành phố Cần Thơ cho biết, sở dĩ dự án chợ lúa gạo đầu mối không thực hiện được là do khó khăn về vốn và khó mời gọi đầu tư. Còn lãnh đạo thành phố lại cho rằng chưa cần thiết phải có một chợ lúa gạo đầu mối ở khu vực này, nên không cho dự án triển khai tiếp; đồng thời đề nghị Chính phủ xem xét cho chuyển mục đích sử dụng của khu đất này sang xây dựng khu công nghiệp vì nhu cầu đất phát triển công nghiệp đang rất lớn. Còn chợ đầu mối lúa gạo khi nào thành phố có đủ điều kiện về kinh phí sẽ xây dựng ở khu vực khác. Tuy nhiên, ý định chuyển khu đất xây dựng chợ lúa gạo đầu mối sang làm khu công nghiệp xem ra không “xuôi chèo”. Cho đến nay Chính phủ vẫn chưa có ý kiến gì, còn người dân bị mất đất để xây dựng chợ lúa gạo không đồng tình nếu Nhà nước chuyển khu đất này sang làm khu công nghiệp thì nguy cơ ô nhiễm môi trường sống là khó tránh khỏi.
VÌ SAO HÀNG LOẠT KHU CHỢ VẮNG BÓNG NGƯỜI?
Đến nay tại 20 tỉnh có 61 huyện nghèo trên cả nước có 2.493 chợ, chiếm tỷ lệ 30,5% tổng số chợ cả nước. Trong đó có 680 chợ kiên cố, 863 chợ bán kiên cố và 950 là chợ tạm. Chỉ tính từ năm 2003 đến 2007, ngân sách Trung ương đã hỗ trợ 319,3 tỷ đồng cho 45 tỉnh để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng 158 chợ, chủ yếu là ở địa bàn nông thôn, miền núi và chợ đầu mối nông sản. Trong 20 tỉnh trên thì 19 tỉnh đã được ngân sách Trung ương hỗ trợ vốn đầu tư xây dựng chợ (trừ tỉnh Bình Định) với số tiền là 149,8 tỷ đồng, chiếm khoảng 46,97% tổng số vốn hỗ trợ đầu tư chợ của cả nước. Từ sự hỗ trợ này cùng với việc huy động các nguồn vốn khác, tại 19 tỉnh đã xây dựng được 105 chợ...
Chợ xã Mong Thọ B, Kiên Giang xây xong cho trẻ em đá bóng
Theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP ngày 26-12-2008 của Chính phủ về chương trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với 61 huyện nghèo, có nội dung đầu tư phát triển chợ tại trung tâm xã. Theo đó có chính sách sử dụng vốn đầu tư phát triển trong cân đối ngân sách hàng năm để ưu tiên đầu tư cho các công trình hạ tầng kinh tế - xã hội (trong đó có các chợ trung tâm xã). Để thực hiện nghị quyết trên, Bộ Công thương đã phối hợp UBND các tỉnh có huyện nghèo chỉ đạo các Sở Công thương thực hiện một số công việc quy hoạch phát triển chợ trên địa bàn tỉnh nói chung và ở các huyện nghèo nói riêng. Đối với các tỉnh, huyện chưa có quy hoạch chợ, đề nghị UBND tỉnh chỉ đạo các cơ quan hữu quan khẩn trương xây dựng, thẩm định trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Trên cơ sở quy hoạch, các tỉnh có kế hoạch triển khai thực hiện các dự án đầu tư chợ tại trung tâm các xã với lộ trình và bước đi thích hợp. Đề nghị UBND các tỉnh có các huyện nghèo ban hành một số cơ chế, chính sách đặc thù của tỉnh nhằm phát triển chợ ở địa bàn nông thôn, miền núi nói chung, chợ tại các huyện nghèo nói riêng. Chính quyền cơ sở cần tạo điều kiện cho dân trên địa bàn tham gia xây dựng chợ phù hợp với khả năng nhằm tạo công ăn việc làm tăng thêm thu nhập cho nhân dân. Trong quá trình thực hiện các dự án chợ trung tâm xã thuộc các huyện nghèo cần kết hợp với việc thực hiện chính sách phát triển chợ thuộc các chương trình khác như Chương trình phát triển chợ đến năm 2010, Chương trình 135 về phát triển các trung tâm cụm xã...
Nhằm đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, nhiều địa phương đã chú trọng quy hoạch đầu tư phát triển mạng lưới chợ thay đổi diện mạo nông thôn. Tuy nhiên, do việc qui hoạch, chọn lựa địa điểm xây dựng và phương thức đầu tư xây dựng không phù hợp với yêu cầu thực tế của từng địa phương nên nhiều chợ khi xây dựng xong không phát huy được hiệu quả. Một cán bộ huyện Tam Bình cho biết:“Việc xây dựng và tổ chức hoạt động nhóm chợ ở các tụ điểm rất phức tạp, phải kết hợp nhiều yếu tố bên cạnh các tụ điểm chợ của huyện phát huy hiệu quả thì cũng còn nhiều khó khăn cần khắc phục. Ví dụ như chợ Phú Thành đang hoàn chỉnh lập thủ tục giải quyết một số nợ đối với nhà đầu tư và có nguồn vốn để đầu tư các hạng mục còn lại để hoạt động hiệu quả. Hay là chợ Cái Ngang tiếp tục hoàn thiện các hạng mục còn lại bố trí lại các quầy hàng, điểm mua bán cho phù hợp...”. Một cán bộ huyện Tiểu Cần, Trà Vinh thừa nhận: Chợ chưa phát huy được hiệu quả là do chưa có đường ôtô về đến trung tâm xã. Một số chợ xây dựng hết sức vội vàng để giành nguồn vốn đầu tư của Trung ương nên khi hoàn thành vẫn chưa có quyền sử dụng đất nên không thể phân lô bán nền cho người dân. Cán bộ Sở Thương mại tỉnh Trà Vinh nại rằng các chợ xây dựng theo Chương trình 135 của Chính phủ do UBND huyện làm chủ đầu tư nên không đúng quy hoạch của ngành thương mại.
Chợ xã Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành, Kiêng Giang vẫn không phát huy hiệu quả
Thực tế cho thấy những chợ được xây dựng mới tại những nơi chợ có sẵn hoặc nơi có điều kiện giao thông thuận lợi theo qui hoạch đã phát huy được hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong việc giao lưu hàng hóa. Nhiều chợ xã không có người vào bán là do không khảo sát mật độ dân cư, địa phương tổ chức thu tiền nên người nghèo ngại mang bó rau, rổ cá vô chợ bán.
Cách chợ 30-4 khoảng một ki-lô-mét nhưng tỉnh Kiên Giang vẫn xây dựng chợ Cầu Suối để... bỏ hoang
Trên cơ sở những tồn tại, khiếm khuyết trong việc quy hoạch và xây dựng chợ, nhiều địa phương đã bắt đầu có những động thái tích cực trong việc quy hoạch và phát triển chợ tại địa phương. Một việc làm tuy không mới nhưng rất được sự đồng tình của nhân dân. Đã đến lúc chính quyền địa phương cần có những động thái tích cực để chấn chỉnh lại khu chợ bỏ trống nhằm phát huy hiệu quả theo đúng chỉ đạo của Chính phủ nhằm phục vụ lợi ích của người dân.
